Czy rekuperacja jest obowiązkowa? Wentylacja mechaniczna z odzyskiem ciepła a prawo budowlane

1. Rekuperacja w języku przepisów – czego wymaga dziś Prawo budowlane?

Kluczowe akty prawne, które mają znaczenie dla rekuperacji, to przede wszystkim:

• ustawa – Prawo budowlane (art. 5 ust. 1 – obowiązek zapewnienia m.in. bezpieczeństwa pożarowego, higieny, zdrowia i środowiska oraz oszczędności energii),
• rozporządzenie w sprawie Warunków Technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (tzw. WT 2021 i ich nowelizacje),
• rozdział dotyczący wentylacji i klimatyzacji w Warunkach Technicznych, w tym przepisy o stosowaniu wentylacji mechanicznej.

W żadnym z tych aktów nie znajdziemy słowa „rekuperacja” rozumianego tak, jak używa go branża – jako domowy system wentylacji mechanicznej z odzyskiem ciepła. Przepisy posługują się pojęciami:

• wentylacji grawitacyjnej,
• wentylacji hybrydowej,
• wentylacji mechanicznej wywiewnej lub nawiewno–wywiewnej, czasem z obowiązkiem odzysku ciepła w instalacjach o dużej wydajności.

Prawo stawia więc inwestorowi i projektantowi cel (zapewnienie odpowiedniej wymiany powietrza i oszczędności energii), ale nie wskazuje wprost, że musi to być właśnie rekuperacja – z jednym istotnym wyjątkiem, o którym za chwilę.

2. Obowiązek wentylacji, nie rekuperacji – co wynika z Warunków Technicznych?

Warunki Techniczne jasno określają, że każdy budynek musi mieć sprawnie działający system wentylacyjny. Z przepisów wynika m.in., że:

• w budynkach wysokich i wysokościowych oraz takich, w których zapewnienie odpowiedniej wymiany powietrza grawitacyjnie jest niemożliwe, należy stosować wentylację mechaniczną wywiewną lub nawiewno–wywiewną,
• w pozostałych budynkach (np. większość klasycznych domów jednorodzinnych) dopuszczalna jest wentylacja grawitacyjna lub hybrydowa, o ile rzeczywiście zapewnia wymagane strumienie powietrza i warunki higieniczne.

Innymi słowy: obowiązkowa jest wentylacja, a nie konkretny typ instalacji. Rekuperacja jest jedną z form wentylacji mechanicznej nawiewno–wywiewnej, ale w domach jednorodzinnych wciąż można zastosować poprawnie zaprojektowaną wentylację grawitacyjną – pod warunkiem, że spełni wszystkie wymagania.

Na Rekuperatory.pl praktycy od lat przypominają, że dopasowanie rodzaju wentylacji powinno wynikać z analizy konkretnego projektu: geometrii budynku, układu pomieszczeń, szczelności stolarki czy oczekiwanego standardu energetycznego.

3. EP = 70 kWh/(m²·rok) – dlaczego wszyscy mówią o rekuperacji?

Drugi filar przepisów to wymogi energetyczne. Od 2021 r. maksymalny wskaźnik EP (roczne zapotrzebowanie na nieodnawialną energię pierwotną) dla domów jednorodzinnych wynosi 70 kWh/(m²·rok) – i ten limit nadal obowiązuje również w 2025 roku.

EP obejmuje m.in.:

• ogrzewanie,
• wentylację,
• chłodzenie,
• przygotowanie ciepłej wody,
• w budynkach użyteczności publicznej także oświetlenie.
  
  

Aby zejść poniżej 70 kWh/(m²·rok), projektant musi zbilansować:

• izolacyjność przegród (ściany, dach, podłoga, okna),
• źródło ciepła (np. pompa ciepła, kocioł, OZE),
• rodzaj wentylacji.
  
  

Rekuperacja ma tu szczególne znaczenie, bo:

• odzyskuje część ciepła z powietrza wywiewanego,
• tym samym obniża zapotrzebowanie na energię potrzebną do ogrzewania,
• znacząco ułatwia „zamknięcie bilansu” i spełnienie limitu EP.
  
  

Nieprzypadkowo wiele analiz branżowych wskazuje, że bez systemu wentylacji mechanicznej z odzyskiem ciepła osiągnięcie wymaganej wartości EP jest – w praktyce – trudne, zwłaszcza w nowoczesnych, dobrze ocieplonych, szczelnych domach

4. Gdzie rekuperacja jest już obowiązkowa „wprost z przepisu”?

Istnieje jednak obszar, w którym odzysk ciepła (rekuperacja) jest już wymagany literalnie. Dotyczy to:

• instalacji wentylacji mechanicznej o wydajności powyżej 500 m³/h – w takich systemach przepisy wymagają zastosowania odzysku ciepła na poziomie co najmniej 50%.
  
  

W praktyce są to głównie:

• duże budynki użyteczności publicznej,
• obiekty komercyjne,
• większe budynki wielorodzinne.
  
  

Dla typowego domu jednorodzinnego, w którym wydajności instalacji są znacznie niższe, taki bezpośredni obowiązek nadal nie występuje. Rolą projektanta jest dobranie systemu tak, aby:

• zapewnić wymagane strumienie powietrza,
• spełnić wymogi higieniczne i komfortu użytkowania,
• domknąć bilans EP – tu rekuperacja jest często najprostszym narzędziem.

5. „Obowiązkowa rekuperacja od 2025 roku” – skąd te nagłówki?

W artykułach branżowych z 2024–2025 roku można spotkać tezy, że od 2025 r. „wszystkie nowe budynki muszą mieć rekuperację” albo że „budowa domu bez rekuperacji będzie niemożliwa”. Takie wnioski wynikają najczęściej z:

• interpretacji unijnej dyrektywy EPBD,
• zapowiedzi stopniowego przechodzenia do budynków zeroemisyjnych po 2030 roku,
• praktycznego doświadczenia projektantów, którzy widzą, że bez rekuperacji i OZE bardzo trudno spełnić restrykcyjne wymagania energetyczne.
  
  

Z punktu widzenia prawa obowiązującego dziś w Polsce kluczowe jest jednak co innego:

• nie ma jednoznacznego przepisu, który nakazywałby montaż rekuperacji w każdym nowym domu jednorodzinnym,
• istnieje obowiązek spełnienia parametrów energetycznych (EP) i zapewnienia odpowiedniej wentylacji – a to w wielu projektach praktycznie wypycha inwestorów w stronę rekuperacji.
  
  

Stąd różnica między:

• obowiązkiem bezpośrednim (wynikającym z konkretnego paragrafu, np. odzysk ciepła > 500 m³/h),
• obowiązkiem pośrednim/de facto, kiedy bez rekuperacji trudno zaprojektować budynek spełniający wymogi EP.

6. Istniejące budynki, remonty i programy dotacyjne – czy ktoś zmusza do rekuperacji?

Właściciele już wybudowanych domów i mieszkań często pytają, czy:

„Przy remoncie będę musiał zainstalować rekuperację, bo inaczej nie odbiorą mi modernizacji?”

Na dziś odpowiedź brzmi: nie ma ogólnego, powszechnego obowiązku montażu rekuperacji przy każdym remoncie. Jednak:

• przy głębokiej termomodernizacji (np. w ramach programu „Czyste Powietrze”) montaż wentylacji mechanicznej z odzyskiem ciepła jest jednym z zalecanych rozwiązań i może być warunkiem uzyskania określonego poziomu dofinansowania,
• przy przebudowie/rozbudowie wymagającej pozwolenia na budowę, modernizowany budynek również musi spełnić aktualne wymogi energetyczne – a rekuperacja bywa jednym z elementów potrzebnych do domknięcia bilansu.

Z punktu widzenia prawa budowlanego inwestor nadal ma pewien zakres swobody w wyborze rozwiązań technicznych, ale im wyższy standard energetyczny będzie wymagany (czy to z przepisów, czy z warunków programu dotacyjnego), tym częściej rekuperacja okaże się praktycznie konieczna.

7. Co z tego wynika dla projektanta i inwestora?

Dla prawników i projektantów obsługujących inwestorów indywidualnych kluczowe wnioski są następujące:

1. Sprawdzaj aktualny stan prawny, ale odróżniaj literalne wymagania od rynkowych interpretacji. Nagłówek „obowiązkowa rekuperacja od 2025 roku” bywa skrótem myślowym.
2. W każdym projekcie trzeba odpowiedzieć na dwa odrębne pytania:
   
   
• Czy system wentylacyjny spełnia wymogi higieniczne i użytkowe (strumienie powietrza, komfort)?
• Czy zaproponowany zestaw rozwiązań (izolacja, źródło ciepła, wentylacja) pozwala zejść poniżej dopuszczalnego EP = 70 kWh/(m²·rok)?
3. W wielu nowoczesnych domach jednorodzinnych, szczególnie z pompą ciepła, rekuperacja jest najprostszym i najtańszym sposobem na:
• spełnienie wymogów WT 2021,
• ograniczenie strat ciepła przez wentylację,
• przygotowanie budynku na przyszłe zaostrzenia (budynki zeroemisyjne po 2030 r.).

W praktyce coraz częściej to nie inwestor pyta: „czy muszę mieć rekuperację?”, tylko projektant i audytor energetyczny odpowiadają: „bez rekuperacji będzie bardzo trudno zmieścić się w EP”.

W takich sytuacjach warto korzystać z doświadczenia firm wyspecjalizowanych w wentylacji mechanicznej. Doradcy z Rekuperatory.pl łączą dobór systemu rekuperacji z analizą charakterystyki energetycznej budynku, co ułatwia projektantom bezpieczne „domykanie” bilansu EP i przygotowanie dokumentacji do pozwolenia na budowę.

8. Podsumowanie – czy rekuperacja jest dziś obowiązkowa?

Podsumujmy najważniejsze punkty z perspektywy prawa budowlanego:

• Nie, rekuperacja w typowych domach jednorodzinnych nie jest obecnie wprost obowiązkowa.
• Obowiązkowa jest skuteczna wentylacja – grawitacyjna, hybrydowa lub mechaniczna – oraz spełnienie wymogów energetycznych (EP).
• Rekuperacja jest obowiązkowa „wprost z przepisu” w dużych instalacjach mechanicznych (wydajność powyżej 500 m³/h), gdzie wymagany jest określony poziom odzysku ciepła.
• W nowym budownictwie jednorodzinnym rekuperacja coraz częściej staje się standardem de facto – bez niej trudno osiągnąć wymagany poziom efektywności energetycznej i przygotować dom na nadchodzące regulacje nZEB.
• Przy modernizacjach i dotacjach (np. „Czyste Powietrze”) rekuperacja nie jest przymusem w każdej sytuacji, ale często jest warunkiem korzystniejszych parametrów energetycznych lub wyższego poziomu dofinansowania.
  
  

Z punktu widzenia inwestora i projektanta bezpieczne, pragmatyczne podejście jest takie:

traktować rekuperację nie jako „kolejny obowiązek”, ale jako narzędzie, które pomaga spełnić rosnące wymagania prawa, obniżyć rachunki za energię i poprawić komfort użytkowania budynku.

Jeśli chcesz przeanalizować swój projekt domu pod kątem obowiązujących przepisów i opłacalności montażu rekuperacji, warto zestawić wyniki charakterystyki energetycznej z wariantem z i bez wentylacji mechanicznej z odzyskiem ciepła. Dowiedz się więcej o rekuperacji.